Тыва дыл дугайында

         Делегейде бөгүнгү хүнде  аңгы-аңгы санаашкыннар-биле алырга, 5000-6000 хире янзы-бүрү дылдар бар.

Делегей дылдарын тывылган угун барымдаалап өг-бүлелерге чарып турар. Дылдарның шак ындыг ук-уксаазының аайы-биле (генеалогтуг) бөлүктээшкинин ёзугаар тыва дыл түрк дылдарның бөлүүнге хамааржыр. Н.А. Баскаковтуң бөлүктээшкини-биле алырга, тыва дыл түрк дылдарның чөөн хунн адырының уйгур-тукюй бөлүүнде кирип турар. Ук бөлүкке бурунгу дылдар кылдыр санаттынар  орхон-енисейниң бижимелдери болгаш амгы тыва база карагас (тофа) дылдарны хамаарыштырган. 

Түрк дылдарның  амгы бөлүктээшкини-биле алырга, тыва дыл саян (тоба) бөлүкке хамааржыр, бодунуң ээлчээнде ол ийи аңгы бөлүктүг: а) тыва, көк-мончак, цэнгэл; б) чөөн тыва, ооң иштинде тожу, уйгур-урянхай, тофа дыл.

 Делегейде дылдарның типологтуг (морфологтуг азы грамматиктиг тургузуунуң аайы-биле) бөлүктээшкинин ёзугаар тыва дыл агглютинативтиг дылдарның бөлүүнче кирип турар.

Девискээр талазы-биле тыва дыл саха (якут), долган, шор, хакас, тофа, алтай дылдар-биле кады Сибирьниң түрк дылдарынга хамааржып турар.

Тыва дылды, ооң диалектилерин болгаш аялгаларын, амгы тыва литературлуг дылдың айтырыгларын, дылдың төөгүзүнүң айтырыгларын шинчилеп келгениниң түңнелинде профессор, тыва дыл эртемдени Ш.Ч. Сат тыва дыл төрел аймак-сөөктерниң дылындан аңгы бот-тускайлаң дыл кылдыр X-XV чүc чылдарда хевирлеттинип келген деп санаан.

Тыва дыл – Тыва Республиканың девискээринге орус дыл-биле деңге күрүне дылы дээрзин Тыва Республиканың Үндезин хоойлузунуң 33 чүүлүнде айыткан (1993 ч.)

Россия Федерациязының 2010 чылда чизези-биле алырга, тыва дылда 232 000 ажыг кижи чугааланып турар:  210 хирези Россия девискээринде база Тыва Республикада, Моолда – 5000 ажыг, Кыдатта – 2000-дан эвээш санныг.

ТЫВА ДЫЛ ХҮНҮ

     2016 чылдың январь 18-те Тыва Республиканың Чазааның Чарлыын ёзугаар ноябрь 1-ниң хүнүң Тыва дыл хүнү кылдыр чарлап, доктааткан. Бо болуушкун тыва чоннуң культура болгаш сагыш-сеткил өнчүзү, ооң байлаа болур тыва дылды камгалап-кадагалаар, деткиир база сайзырадыр сорулга-биле доктааттынган.

Тыва дыл хүнүн тургузар дугайында эгелекчи саналды Тываның Улустуң чогаалчызы Александр Александрович Даржай саналдап киирген.

Ол бодунуң XX чүс чылдың 1989 чылда парлаттынган «Ѳнчү» деп шүлүк-чугаазында:

«Тыва дылың,

Тыва чонуң,

Тыва чериң –

Ожууңңуң үш ыдык дажы ол-дур, оглум.

 

Тыва чериң,

Тыва чонуң,

Тыва дылың –

Тынгарыкчы аржааннарың ол-дур, оглум.

 

Тыва чон – чоорганың,

Тыва дыл – кызыл тының,

Тыва чер – тѳрээн чуртуң –

олар үш сагыызының, тейлеп чоруур бурганнарың болур эвеспе, оглум.

Бо ыдыктыг эртинени сеңээ өнчү кылдыр арттырдывыс. Ажы-төлүңге хайыралыг бо үш эртинени камныг, хумагалыг, арыг-чаагайы-биле өргүп дамчыдар сен…» – деп келир салгалдарга чагыын берген.

Ынчангаш улуг чогаалчының бо мѳңге чагыы Тыва дыл хүнүн байырлап эрттиреринге ужук болган.

ТӨРЭЭН ДЫЛДАР ХҮНҮ БОЛГАШ ООҢ-БИЛЕ

ХОЛБАШКАН АЙТЫРЫГЛАР...

      ЮНЕСКО-нуң (United Nations Educational Scientisic and  Cultural Organization – Каттышкан Нациялар Организациязының чурттар аразында тайбың болгаш айыыл чок чорукту камгалаар сорулга-биле 1946 чылда тургусканы өөредилге, эртем болгаш культура айтырыгларын деткиир тускайлаттынган албан чери. Амгы үеде Францияда туруп турар, чиңгине директору – Одри Азулай) шиитпирин ёзугаар делегейде улуг-биче чоннарның дылдарын болгаш культуразын камгалап арттырар сорулга-биле февраль 21-ниң хүнүн Бүгү делегейде төрээн дылдар хүнү кылдыр доктааткан болгаш ону 2000 чылдан тура чылдың-на демдеглеп турар. Төрээн дыл хүнүн бүгү делегейниң календарынче киирип тура, чидип бар чыдар дылдарга хүндүткелди оттуруп, оларны хумагалап арттырарынга хамаарышкан айтырыгларже кол кичээнгейни угландырган. Таптыг тодаргай хемчеглер алдынмас болза, амгы үеде делегейде ажыглаттынып турар 6000 ажыг дылдарның хөй кезии ХХI чүс чылда чиде берип болурунуң айыылы тургустунуп турар.

ЮНЕСКО-нуң эксперттери чидип бар чыдар дылдарның атлазын тургузуп тура, дылдарның үр үеде азы ам-даа ажыглаттынып болурунуң 6  байдалы азы чылдагаанын айтып турар:

  1. Ук дылды салгалдан салгалче дамчыдып турары.
  2. Дылдың эдилекчилериниң шын бар сан-түңү (ук дылда херек кырында чугаалажып турар улустуң саны).
  3. Чоннуң иштинде дылды ажыглап турар кижилерниң хуузу.
  4. Дылдың ажыглаттынып турар девискээрлери азы черлери.
  5. Чаа хүрээлелде (амгы салгал // чаа үедеги салгал) дылдың ажыглалы.
  6. Өөредилге материалдары-биле хандыртынганы.

Дылдарның ажыглаттынып артарының бо кол байдалдарын тыва дылывыска хамаарыштыр алыр болза, бистиң төрээн дылывыс кандыг деңнелде турарын сайгарып, бот-боттарывыстан айтыржып, чугаалажып көөрүвүс чугула.

1-ги байдалды сайгарып көөр бетинде, бо айтырыгларга кандыг харыы туруп келирин боданыылыңар. Амгы үеде тыва дылывыс салгалдан салгалче канчалдыр дамчып турарыл? Өг-бүлелерде кырган-ава, кырган-ачалары уйнуктары-биле кайы дылда чугаалажып турарыл?

2-3-4 дугаар байдалдарны сайгарып көөр дизе, чижек кылдыр кайы-бир девискээрни ап  болур. Ында төрээн тыва дылын ылап, шыны-биле ажыглап турар дылдың эдилекчилери херек кырында чеже хуу болуп турарыл? 20-ги чүс чылдың 80-90 чылдары-биле деңнээрге,  21 чүс чылдың бедиинде тыва дылдың эдилекчилериниң шын сан-түңү чежел деп айтырыгга харыылап, боданыр ужурлуг бис.

А 5-ки байдал база-ла элээн нарын, дүвүренчиг  болуру билдингир. Амгы чаштар, элээдилер база аныяктар  азы амгы салгал тыва дылывысты кайы хире ажыглап турарын долгандыр амыдырал бадыткай бээр. 5-6 чыл бурунгаар Кызылдың кудумчуларынга азы чон чыылган черге элээди болгаш аныяктар хөй кезиинде тывалажып турган болза, а амгы үеде байдал кандыгыл? Бичии чаштар кайы дылды ажыглап турарыл? А эң эргим авай, ачай, кырган-авай, кырган-ачай, даай, күүй, чээн, оглум, уруум, уйнуум дээн чижектиг сөстеривисти безин тыва дылга ажыглап турар улустуң хүн бүрүде эвээжеп турары ада-иелерни, башкыларны... азы ниитилелди чүге дүвүретпейн турарыл?

Бо хүннерде интернет четкизин дамчыштыр ЮНЕСКО-нуң культура деп рубриказындан алдынган чаа медээлерни көрээлиңер:

Россияда ажыглаттынып турар дылдарның картазын көөр болза, амгы үеде мындыг байдал чуруттунуп келир:

20 дыл -  шуут чиде берген дылдар: айн дыл (Японияның Хоккайдо ортулукка чурттап чораан айннар деп аймактың дылы), юг дыл (Ханты-Манси округунга чурттап чораан югор дээр бичии аймактың дылы), убых дыл (абхаз дылдарның бөлүүнче кирип турган бичии аймактың дылы)...;

22 дыл - чиде бээриниң айыылы бар: алеут, ительмен...;

29 дыл - чиде бээриниң айыылы улуг дылдар: чукот, нивх, карел...;

49 дыл - чиде бээриниң кырында келген дылдар: калмык, удмурт, идиш;

20 дыл - чиде берип болурунуң айыылын тургузуп турар дылдар:  белорус, чечен, якут болгаш тыва дыл... .

Оларның хөй кезии РФ-тиң республикаларында күрүне дылдары болуп турарын демдеглезе чогуур...

Шак мындыг байдалдарны ЮНЕСКО-нуң эксперттери сайгарып, шинчилеп көрген түңнелинде, тыва дылывыс чиде берип болурунуң айыылын тургузуп турар дылдар аразынче кире берген!!! Бо түңнел тыва кижи бүрүзүнүң чүрээн саргыдып, аартып, бодандырар ужурлуг. Дыл чокта, чон турбас, Дылды ажыглаваска, ооң эдилекчизи чон база чиде бээр деп угаадыгның алыс дөзүн бодап, чүнү канчалза экил? деп  айтырыгны шиитпирлеп, тодаргай хемчеглерни алыр ужурлуг... .

Амыдыралдан эскерип чоруурга, ада-иези өг-бүлеге тывалашпас болза, азы авазы тыва эвес ийикпе, азы тыва дылды билбес болза, оларның уруглары тыва дылга чугаалавас болур. А ынчаарга амгы чаштар, аныяктар төрээн тыва дылын билбес болза, оларның уруглары база тывалашпас. Өскээр чугаалаарга, амгы хүрээлелдиң азы келир үедеги ниитилелдиң төлээлекчилери тыва дылын чидириптер..., чоорту ону ажыглаар улустуң саны, хуузу, девискээри кызырылза-кызырылза, чиде бээр. Дылывыс-биле катай чонувус база эстип, тоглай бээр.

Чоокта чаа ККПИ-ниң доозукчулары Михайловтарның өг-бүлези-биле дылдар дугайында чугаалажып ордувус. Өг-бүлениң ээзи Ю.Р. Михайловтуң ачазы якут болгаш, олар Якутияга база элээн чурттаан, амгы үеде Кызылда чурттап, ажылдап турар. Үстүнде айытканывыс дылдар дугайында картада якут дыл база чиде берип болурунуң айыылы тургузуп турар дылдарже кирип турар. Ынчалза-даа якуттар ук байдалын эки билип, сөөлгү чылдарда кончуг шалыпкыны-биле хөделип эгелээн. Боттарының төрелдери безин чоокка чедир орустажып турган болза, амгы үеде чүгле якуттажыр. Уруглары якут дылда шүлүүн чугаалап, ырын ырлап, төрээн дылында арыы-биле чугаалажып турар апарганын магадавас аргажок. Олар национал ёзу-чаңчылдарын катап эгидип ап, байырлалдарда безин национал открыткаларны, байыр чедириишкиннерин боттарының дылында чорудуп турар апарганы чоргааранчыг. Амгы үеде якуттар биле тываларның төрээн дылынга хамаарылгазын деңнээр болза, бистиң тыва дылывыстың байдалы арай берге, нарын болуп турарын демдегледилер. Уруглар садтары, эге школаларда якут дылды өөредип, боттарының төрээн дылын арттырып алыр талазы-биле бүгү-ле хемчеглерни ап эгелээни көскү.

Бистиң кожавыс Хакасияда база ук байдалды эскерип болур.

Тыва чонну өске чоннардан, эң ылаңгыя даштыкы хевиривис, арын-шырайывыс-биле дөмей азиат аймактардан “Тыва мен, тыва бис!” деп аңгылап, бадыткап, сагыш-сеткиливисти хостуу-биле илередип чоруур дылывысты чидирип алзывысса, тыва деп этнос, тыва кижи деп чон аңгыланмас апаар дээри безин коргунчуг, муңгаранчыг апаар-дыр. Бичии чаштар орустап туруп берген, школаларда тыва дылды таптыг, хандыр башкылаарының орнунга кыдат, англи... дылдарны өөредип турары, бир талазында, ниити сайзыралга эки-ле, а өске талазында, тыва кижиниң бодунуң амы-хууда сайзыралынга, арын-нүүрүнге, мөзү-шынарынга ооң ие төрээн дылын билбези кайы хире дээштигил?        

Тыва дылдың ниитилелде ажыглалынга хамаарыштыр сайгарып көөр болза, ЮНЕСКО-нуң эксперттериниң айытканы 6 байдалдың барык шуптузу ажыглаттынмастап кел чыдар деңнелде туруп турар. Ынчангаш тыва дылдың үр үеде азы ам-даа ажыглаттынып болурунуң байдалын канчалдыр тургузар ужурлуг бис? Ол айтырыгга кымнар канчалдыр харыылаарын ажыы-биле чугаалажыылыңар! Тыва дыл чидер болза, тыва чон база чиде бээри ол.

Ам каш чылдар эртсе, тыва дылывыс чидип, өлүг дыл апаарының айыылы тургустунуп олурар ышкажыл. Ол дүвүренчиг, ыглаксанчыг байдал кырывыста диргелип олурарын тыва кижи бүрүзү боданып, чугаалажып көрээлиңер. Санал-оналыңарны, бодалдарыңарны бистиң-биле үлежиңер!!!

 

Клара Доржу, ф.э.к, доцент.